BAE'nin İran'la 30 milyar dolarlık ticareti askıya alması Tahran'ın önemli bir dış ticaret kanalını kapatıyor

ABD ve İsrail'in İran'a saldırısıyla gerilen ilişkiler sonrası Tahran ile yaklaşık 30 milyar dolarlık ticaret hacmine sahip Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) ticari ve finansal işlemleri askıya alması, İran ekonomisi için kritik bir dış ticaret kanalının devre dışı kalması anlamını taşıyor.
BAE, İran'dan atıldığını belirttiği 2 füzenin ardından 18 Ağustos'ta Tahran ile tüm ticari faaliyetleri ve finansal işlemleri bir sonraki duyuruya kadar askıya aldığını açıkladı.
Kararın kapsamı yalnızca mal ticaretini değil, finansal işlemleri de içerdiği için ekonomik etkisinin iki ülke açısından klasik bir ticaret kısıtlamasından daha geniş olabileceği tahmin ediliyor.
İran-BAE ticaret hacmi yaklaşık 30 milyar dolar
BAE ile İran arasındaki ticaretin büyüklüğüne ilişkin farklı rakamlar bulunuyor. Bunun temel nedeni verilerin farklı dönemleri ve farklı ticaret tanımlarını kullanması.
İran resmi haber ajansı IRNA, 2024'te iki ülke arasındaki ticaretin bir önceki yıl yaklaşık 27 milyar dolara ulaştığını bildirmişti. İranlı yetkililer de aynı dönemde ticaret hacmini 30 milyar dolara çıkarma hedefinden söz etmişti.
Dünya Ticaret Örgütü'nün 2024 verilerine göre ise İran'ın toplam mal ithalatı 68,5 milyar dolar oldu.
Bunun 21,01 milyar doları BAE'den gelirken bu ülkenin İran'ın toplam ithalatındaki payı yüzde 30,6 oldu. Çin'in payı yüzde 26 ile ikinci sırada kalırken Türkiye'nin payı da yüzde 16,3 olarak kaydedildi. Başka bir ifadeyle BAE, İran'ın en büyük ithalat kaynağı konumunda.
İran'ın Mart 2025'te sona eren mali yılına ilişkin verileri ise BAE'nin İran ekonomisindeki ağırlığını daha net gösteriyor. Bu dönemde İran'ın BAE'den yaptığı ithalat 21,9 milyar dolar, BAE'ye yaptığı petrol dışı ihracat ise 7,2 milyar dolar olarak kaydedildi. Bu veriler, iki ülke arasındaki yıllık ticaretin yaklaşık 30 milyar dolar seviyesinde olduğunu gösteren hesaplamalarla uyumlu.
BAE, İran'ın ithalatında önemli bir merkez olduğu için karar, İranlı şirketlerin tedarik zincirlerini de doğrudan etkiliyor.
İran açısından ilişki yalnızca ithalat bağımlılığından ibaret değil. Dünya Ticaret Örgütü'nün 2024 verilerine göre, İran'ın toplam mal ihracatı 56,0 milyar dolar seviyesindeydi.
BAE, İran'ın ihracatında, 7,16 milyar dolarlık hacim ve yüzde 12,8 payla üçüncü büyük pazar konumundaydı. Çin yüzde 26 ile ilk sırada, Irak ise yüzde 20,9 ile ikinci sırada bulunuyordu.
Dolayısıyla BAE ile ticaretin kesilmesi, İran'ın ihracat gelirlerini de azaltma potansiyeline sahip.
İran'ın ekonomisi halihazırda dış finansmana ve döviz girişlerine erişim konusunda ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya.
Dubai, İran için "yeniden ihracat" merkezi
İran'ın BAE'den ithalatında yalnızca bu ülkede üretilen mallar bulunmuyor. Özellikle Dubai uzun yıllardır İran açısından bir "yeniden ihracat" merkezi olarak çalışıyor.
Bu modelde bir ürün Çin, Avrupa, Hindistan veya başka bir ülkeden BAE'ye geliyor; ardından Dubai'deki ticaret şirketleri ve lojistik ağı üzerinden İran'a gönderilebiliyor.
Bu nedenle BAE'nin İran için 21 milyar dolarlık ithalat kaynağı olması, BAE'nin İran'a 21 milyar dolarlık yerli ürün sattığı anlamına gelmiyor.
Finansal işlemler de askıya alındı
Kararın en kritik kısmı belki de ticaretten çok finansal işlemlerin askıya alınması.
İran yıllardır ABD yaptırımları nedeniyle uluslararası bankacılık sistemine erişimde ciddi sorunlar yaşıyor.
BAE'nin bu ortamda sağladığı avantaj, yalnızca İran'a mal göndermek değildi. Dubai'deki şirketler ve finansal altyapı, İranlı işletmelerin bölgesel ve uluslararası ticaret bağlantılarında önemli rol oynuyordu.
Dolayısıyla ticaretin askıya alınması uzun sürerse İranlı şirketler açısından, ödeme kanallarının daralması, ticaret finansmanının pahalılaşması ve lojistik maliyetlerinin artması gibi sonuçlar ortaya çıkabilir. Bu durum da İran'da ithal malların maliyetini yükselterek özellikle zaten yüksek enflasyonla mücadele eden ekonomide fiyat baskısını daha da artırabilir.
BAE'deki yeniden ihracat, lojistik ve finans hizmetleri etkilenebilir
Kararın ekonomik maliyeti yalnızca İran'la sınırlı değil. İran, Dubai'nin uzun yıllardır önemli ticaret ortaklarından biri olduğu için ticari ve finansal ilişkilerin kesilmesi, BAE'deki yeniden ihracat, lojistik ve finans hizmetlerini de olumsuz etkileyebilir.
Nitekim kararın ardından BAE borsalarında düşüş görüldü. Abu Dabi endeksi yüzde 0,9, Dubai endeksi ise yüzde 0,3 geriledi.
Karar, ilişkilerdeki normalleşme sürecine ara verdi
BAE ile İran son yıllarda ekonomik ilişkileri yeniden geliştirmeye çalışıyordu.
İki ülke arasındaki diplomatik ilişkiler 2016'da gerilemiş, ancak 2019'dan itibaren yeniden yakınlaşma başlamıştı.
2023'te diplomatik ilişkiler yeniden güçlendirilirken ekonomik temaslar da arttı.
Nisan 2024'te iki ülkenin ortak ekonomik komisyonu 10 yıl aradan sonra ilk kez Abu Dabi'de toplandı. Son karar, bu ekonomik yakınlaşmanın ardından iki ülke arasındaki ticari ilişkilerde yeni bir kesinti anlamına geliyor.