SNHR: Sembolik Yargılama Değil, Kapsamlı Adalet

MEHMET BURAK KARACAOĞLU / AHMET KARAAHMET - Suriye İnsan Hakları Ağı (SNHR), ülkede geçiş dönemi adaletinin sağlanması için "sembolik yargılamalardan" uzak, uluslararası standartlara uygun kapsamlı bir yasal ve kurumsal yapı kurulması çağrısı yaptı.
SNHR, Suriye'de mahkemenin devrik lider Beşşar Esed ile kardeşi Mahir Esed ve kuzeni Atıf Necib ile bazı üst düzey isimler hakkında verdiği idam kararı sonrası AA'ya konuyla ilgili değerlendirmede bulundu.
Devrik rejim döneminde on yıllarca süren ihlallerin ardından hesap verebilirliğin tesis edilmesinin mağdurlar açısından "derin insani anlam" taşıdığı ancak sürecin adil yargılanma güvenceleri olmadan başarıya ulaşamayacağını vurgulayan SNHR'nin açıklamasında, "devrik rejimin suçlularına yönelik yargılamalar, öfkeye sembolik yanıt olmamalı" ifadesi kullanıldı.
Sanıkların mahkeme önüne çıkarılmasının önemli olduğu ancak asıl değerin "iktidarın hukukun üzerinde olduğu anlayıştan, bireysel hesap verebilirlik ilkesine geçişte" yattığı kaydedildi.
Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 14. maddesine atıf yapılan açıklamada, yargılamalarda bağımsız mahkeme, savunma hakkı, masumiyet karinesi ve itiraz hakkının güvence altına alınması gerektiği belirtildi.
Gıyaben yargılamaların ise "istisnai" olması ve sanığa savunma imkanı tanındığının ispatlanması halinde kabul edilebileceği ifade edilen değerlendirmede, ölüm cezasına ilişkin de uyarıda bulunularak, cezanın geri döndürülemez niteliği nedeniyle bu durumun uluslararası işbirliğini zayıflatabileceği ve mağdurların gerçeğe ulaşma hakkını karşılamayacağı dile getirildi.
-"181 bin 244 kişi tutuklu veya kayıp"
SNHR, geçiş dönemi adaletinin sadece yargılamalardan ibaret olmadığını, gerçeğin ortaya çıkarılması, tazminat ve kurum reformlarını da kapsadığını vurguladı.
Ağustos 2025 verilerine göre Suriye'de farklı tarafların elinde, en az 181 bin 244 kişinin tutuklu veya zorla kaybedilmiş durumda olduğu, bunların 177 bin 21'inin zorla kaybedilenlerden oluştuğu aktarıldı.
Mart 2011'den bu yana işkence nedeniyle hayatını kaybedenlerin sayısının ise 45 bin 342 olarak güncellendiğini bildiren SNHR, bu nedenle kayıpların akıbetinin ortaya çıkarılması ve toplu mezarların korunmasının "acil mesele" olduğunu kaydetti.
Açıklamada Suriye için "5 pratik öncelik" şöyle sıralandı:
"Siyasi ve kimlik temelli ayrım yapmayan kapsamlı geçiş dönemi adaleti yasasının çıkarılması", "Başlıca sorumluları hedef alan stratejik cezai kovuşturmaların yürütülmesi", "Yargı bağımsızlığının ve adil yargılanma standartlarının sağlanması", "Ulusal Geçiş Dönemi Adaleti Kurumu ile Ulusal Kayıplar Kurumunun bağımsız ve şeffaf şekilde çalışması" ile "SNHR arşivi ile BM'nin Uluslararası, Tarafsız ve Bağımsız Mekanizması arasında yazılı işbirliği protokolü imzalanması"
"Arşiv kullanımı kurallara tabi olmalı"
SNHR arşivinin soruşturmalar için önemli bir kaynak olabileceği, ancak kullanımının mağdur ve tanık güvenliğini koruyan kurallara tabi olması gerektiği vurgulanan değerlendirmede, SNHR arşivi ile savcılık arasında "bilgi taleplerini düzenleyen, kaynakları koruyan ve mağdurları tehlikeye atmayan" yazılı bir protokol için çalışma yürütüldüğü de kaydedildi.