Rusya - Ukrayna barışına engel olabilecek 'zorlu' sorunlar neler?

Rusya, ABD ve Ukrayna, yaklaşık dört yıldır süren savaşı sona erdirecek bir anlaşmaya yaklaşıldığı konusunda hemfikir.

Fakat ABD Başkanı Donald Trump'ın ifadesiyle "bir iki çok çetrefilli, çok zorlu sorun" hala çözülmeyi bekliyor.

Washington'ın 20 maddelik planındaki en zorlu sorunlardan ikisi, toprak meselesi ve şu anda Rusya kontrolünde bulunan Avrupa'nın en büyük nükleer santralinin kaderi.

Kremlin, Trump'ın müzakerelerin "son aşamada" olduğu yönündeki görüşüne katılıyor.

Ukrayna lideri Zelenskiy'nin bir sonraki adımıysa 6 Ocak'ta Fransa'da Avrupalı liderlerle görüşmek olacak. Fakat uzlaşmazlık noktalarından herhangi biri olası anlaşmayı tehlikeye atabilir.

Ukrayna'nın sanayi bölgelerinin kaderi

Ukrayna lideri Volodimir Zelenskiy'nin sanayi bölgesi Donbas'a ilişkin uzlaşma teklifine karşın Vladimir Putin bölgenin tamamına yönelik talebinden geri adım atmıyor.

Rus güçleri doğudaki Donbas bölgesindeki Luhansk'ın büyük bir kısmını işgal etmiş durumda.

Ancak aynı bölgede yer alan Donetsk'in yalnızca %75'inden biraz fazlasını ellerinde tutuyor. Putin, Sloviansk ve Kramatorsk gibi şehirler de dahil olmak üzere bölgenin tamamını istiyor.

Zelenskiy, "Öylece geri çekilemeyiz, bu yasalarımıza aykırı" diyor.

"Bu sadece yasayla ilgili değil. Orada 300 bin kişi yaşıyor. Bu insanları kaybedemeyiz" diye de ekliyor.

Kiev, Donbas'ta Ukrayna tarafından denetlenen, askerden arındırılmış bir bölge veya serbest ekonomik bir bölge oluşturulmasını önerdi.

Bunun karşılığında Rusların da aynı mesafeye çekilmesini şart koşuyor. Mevcut cephe hattının ise uluslararası güçler tarafından denetlenmesini öngörüyor.

Putin'in bunların herhangi birine razı olacağını düşünmek zor. Rus generaller de mevcut durumda Putin'e, Ukrayna topraklarını hızla ele geçirdiklerini anlatıyor.

Putin, "Kiev'deki yetkililer bu meseleyi barışçıl yollarla çözmek istemezlerse, önümüzdeki tüm sorunları askeri yollarla çözeceğiz" tehdidinde bulundu.

Her iki tarafın da genel olarak yorgunluktan muzdarip olduğu düşünülüyor.

Savaş Çalışmaları Enstitüsü'nden uzmanlar, Rus kuvvetlerinin mevcut ilerleme hızlarını koruyabilmeleri durumunda, ki bu kesin değil, Donetsk'in geri kalanını ele geçirmelerinin Ağustos 2027'ye kadar süreceğini tahmin ediyor.

Zelensksiy'nin önerisi aynı zamanda, Rus askerlerinin sınırlı bir varlık gösterdikleri kuzeydeki Harkov ve Sumi bölgeleriyle, doğudaki Dnipropetrovsk ve güneydeki Mikolaiv gibi Ukrayna topraklarından da çekilmesini gerektiriyor.

Donbas konusunda ilerleme kaydedilmediği sürece barış anlaşması ihtimali gerçekçi görünmüyor, ancak Rusya'nın bir ödün vermesi de tamamen ihtimal dışı değil.

Kremlin temsilcisi Yuri Uşakov geçtiğimiz günlerde, "Donbas'ta Rus veya Ukrayna askerlerinin hiç olmaması da bir olasılık" dese de, bölgenin Rusya Federasyonu'nun bir parçası olacağı konusunda ısrarlıydı.

Ukrayna'nın Rusya'nın elindeki dev nükleer santrali

Mart 2022'den beri Rusya, Dinyeper Nehri kıyısındaki Avrupa'nın en büyük nükleer santrali olan Enerhodar'ı işgal etti.

Ancak Zaporijya kentindeki santralin altı nükleer reaktörü elektrik üretmiyor. Üç yıldan fazla bir süredir hepsi soğuk kapatma modunda ve bir erime Ukrayna'nın sağladığı enerjiyle önleniyor.

Santralin yeniden faaliyete geçmesi için önemli yatırımlar gerekiyor. Bu yatırımların bir kısmının, santrale soğutma suyu sağlamak için kullanılan ve yıkılan Kakhovka hidroelektrik barajının yeniden inşasına yapılması gerekiyor.

Ukrayna, bölgenin askerden arındırılıp, serbest ekonomik bölgeye dönüştürülmesi gerektiğine inanıyor.

Zelenskiy'ye göre ABD'nin önerisi, santralin Rusya ve Ukrayna ile ortak bir girişim olarak ABD tarafından yönetilmesi.

Kiev bunun gerçekçi olmadığını ve bunun yerine ABD ve Ukrayna'nın santrali ortaklaşa yönetebileceğini, ABD'nin de enerjinin yarısının nereye gideceğine karar vereceğini belirtti.

Ancak Rusya bu teklife yanaşmıyor. Rusya'nın Rosatom isimli nükleer enerji kurumunun başkanı Aleksey Likaçev santrali yalnızca Rusya'nın işletebileceğini ve güvenliğini sağlayabileceğini savunuyor.

Bununla birlikte Likaçev, Ukrayna'nın uluslararası iş birliği bağlamında santralde üretilen elektriği kullanabilmesi ihtimalinden de bahsetti.

Bu konuda uzlaşmaya varılması imkansız değil. Ancak bunun olabilmesi için düşman iki komşu devlet arasında şu anda bulunmayan bir güven düzeyinin oluşması gerekecek.

Olumlu söylemlere karşın güven eksinkliği

Güven bu kadar azken, en büyük anlaşmazlık noktalarında önemli bir ilerleme kaydedileceğini düşünmek zor.

Trump'ın bu hafta Putin'in "Ukrayna'nın başarılı olmasını istediğini... Ve buna çok düşük fiyatlarla enerji tedarikinin de dahil olduğunu" söylemesi üzerine Zelenskiy, bunun tek bir kelimesine bile inanmadı.

Zelenkiy Putin'i barış konusunda ciddi görmüyor.

Ukraynalı lider, "Ruslara güvenmiyorum ve... Putin'e de güvenmiyorum, Ukrayna'nın başarısını istemiyor" dedi.

Rusya da Kiev'e pek güven duymadığını gösterdi ve Ukrayna güçlerini Putin'in Novgorod bölgesindeki konutunu insansız hava araçlarıyla hedef almakla suçladı.

Ancak saldırıya dair hiçbir kanıt sunmadı.

Ukrayna, bunun yaşandığını bile reddediyor ve Rusya'nın Kiev'deki hükümet binalarına daha fazla saldırabilmesi için bir bahane olduğuna inanıyor.

Anlaşmayı bozabilecek diğer anlaşmazlıklar

Kiev, Rusya'nın olası bir saldırısı durumunda NATO'nun bir karşılık verilebilmesi için ABD ve Avrupa liderlerinden güvenlik garantileri istedi.

Ukrayna ayrıca 800 bin kişilik güçlü bir orduyu da elinde tutmayı hedefliyor.

ABD ve Avrupa bir güvenlik anlaşmasına imza atsa bile, Rusya, Ukrayna'da Avrupa birliklerinin konuşlanmasını kabul etmeyecektir.

Ukrayna'nın mali kayıplarının 800 milyar dolar olarak tahmin edildiği göz önüne alındığında, bir diğer önemli konu da Rusya'nın buna ne kadar katkıda bulunacağı.

ABD, Avrupa ile ortak bir yatırım fonundan bahsediyor.

Rusya'nın Avrupa'da 210 milyar euro değerinde varlığı bulunuyor ama Moskova şimdiye kadar bu paranın başka bir şeye kullanımına izin vermeyi reddetti.

Rusya ayrıca Ukrayna'nın NATO'ya katılma girişimini de kabul etmiyor. Henüz böyle bir ihtimal olmadığı için bu çok büyük bir sorun teşkil etmeyebilir, ancak bu hedef Ukrayna anayasasının bir parçası olduğu için anlaşmaya varılması zor olacak.

Avrupa Birliği üyeliği de potansiyel bir sorun teşkil ediyor. Belki de Rusya için Ukrayna'dan daha çok AB'ye katılma sırasındaki ülkeler için bu durum geçerli. Çok az kişi bunun yakın gelecekte gerçekleşeceğine inanıyor.

Ukraynalılar barış anlaşmasını oylayabilir mi?

Ukrayna lideri, Ukraynalıların % 87'sinin barış istediğini, aynı zamanda % 85'inin Donbas'tan çekilmeye karşı çıktığını gösteren kamuoyu yoklamalarından bahsetti.

Zelenskiy büyük oranda Rusya kontrolündeki Donetsk'in kaderi veya daha geniş kapsamlı 20 maddelik plan hakkında halk oylamasıyla, buna hazırlık için 60 günlük bir ateşkes olmadan hiçbir karar verilemeyeceğine inanıyor.

Bu da potansiyel bir sorun çünkü Kremlin, geçici bir ateşkesin çatışmayı uzatacağını ve yeniden düşmanlıklara yol açacağını savunuyor.

Trump da Putin'in bu pozisyonunu anladığını söyledi.

Ancak Zelenskiy, böyle bir oylama yapılmadan anlaşmanın geçerliliğinin olmayacağına inanıyor ve bu da çözülmesi gereken zorlu sorunlar listesine bir yenisini ekliyor.