Mao Zedong'un ölümünün 50. yılı: Z kuşağı 'Öğretmen'e neden bu kadar ilgi duyuyor?

"Birçok büyük insan vardır, ama sadece bir Öğretmen vardır." Birçok Çinli genç, ölümünün üzerinden 50 yıl geçen Çin lideri Mao Zedong için internette sıklıkla bu nitelemeyi kullanıyor: Öğretmen.Çin online video platformu Bilibili'de "Mao Zedong" veya "Öğretmen" kelimelerinden herhangi birini arattığınızda karşınıza, Mao'nun çeşitli filmlerden ve televizyon dizilerinden derlenmiş onlarca videosu çıkıyor. Bu videolar Mao'nun gençliğinden, askeri komutanlık dönemine ve Soğuk Savaş döneminde Çin, ABD ve Sovyetler Birliği arasındaki ilişkileri yönettiği liderlik dönemine kadar hayatının farklı aşamalarını kapsıyor. Videoların çoğu milyonlarca kez izlenmiş ve on binlerce yorum almış. Yorumlar arasında "yaşa büyük adam" gibi övgüler de yer alıyor.Bilibili'nin kullanıcı tabanı ağırlıklı olarak gençlerden oluşuyor; kullanıcıların yaklaşık %60'ı 18-24 yaş aralığında.Peki ölümünden 50 yıl sonra Mao, Çinli gençlerin internet kültüründe neden yeniden bu kadar görünür hale geldi? Farklı bir Mao20. yüzyıl Çin'inin en belirleyici siyasi figürü olan Mao, 1949'da cumhuriyetin kuruluşundan 1976'daki ölümüne kadar Komünist Parti'yi ve ülkeyi yönetti. Çin'i ülkenin ekonomisini ve toplumunu yeniden şekillendiren "Büyük İleri Atılım" ve "Kültür Devrimi" dönemlerinden geçirdi; ancak bu projeler ülkede milyonlarca insanın ölümüne mal oldu.Bugün Mao'ya ilgi duyan gençlerden biri de Nanjing'de üniversiteye başlayacak olan öğrenci Dong.Geçtiğimiz günlerde Changsha'daki Orange Isle'da genç Mao'nun dev heykeli önünde vatansever bir şarkı söyleyen iki genç kadının videosundan çok etkilendiğini söylüyor.



Dong, "Şarkıyı o kadar duygulu söylediler ve heykel de o kadar büyük ve gençlik doluydu ki. İzlerken birden çok duygulandım" diyor. Sınıf arkadaşlarının çoğunun güncel siyasi olayların tartışıldığı ve "klavye siyaset çemberi" olarak bilinen online tartışma gruplarına katıldığını anlatıyor. Mao Zedong'un Seçme Eserleri'nin 2019'dan 2025'e kadar Tsinghua Üniversitesi Kütüphanesi'nden en çok ödünç alınan kitap olması da, genç kuşağın Mao'ya olan ilgisinin göstergelerinden biri. Açık ki, bugünün gençliğinin Mao'ya olan ilgisi, ebeveynlerinin gençlik dönemindeki kamuoyu algısından oldukça farklı. Bu noktada, 1981'de Çin Komünist Partisi (ÇKP), Deng Xiaoping'in liderliğinde hazırlanan kararnameyi hatırlamak gerekiyor. Bu kararname Mao'nun başarıları ile hatalarını dengeleyen resmi bir değerlendirme yapılması yönündeydi. Bu ana hatlarıyla %70 başarılarına, %30 hatalarına yer verilen bir değerlendirmeydi. Deng ve daha sonra Jiang Zemin dönemlerinde, Mao'nun portreleri tren istasyonlarından, meydanlardan ve sınıflardan yavaş yavaş kayboldu.İnsanlar zamanla Mao'yu tanrılaştırılan bir figür olarak görmektense, yetersizlikleri de olan bir tarihi figür olarak görmeye başladı. Bu arada Deng, yeni bir ekonomik dönemin sembolü haline geldi; ülke içinde piyasa ekonomisi kurmayı ve bu ekonomiyi dünyaya açmayı amaçlayan bir reform programının simgesi oldu.Günümüzdeyse Mao Çinli gençler arasında yeniden önem kazanmış durumda, ve BBC'ye konuşan Dong da dahil olmak üzere, birçoğu ondan bahsederken ismini değil, "Öğretmen" ünvanını kullanıyor.



Bu ünvanın belirli bir kökeni var. Rivayete göre Mao, 1970'te Amerikalı gazeteci Edgar Snow ile yaptığı röportajda, Kültür Devrimi sırasında kendisini büyük bir öğretmen, lider, komutan ve yönetici olarak övmek için kullanılan siyasi bir slogan olan "Dört Büyük" gibi unvanlardan hoşlanmadığını söylemiş ve "Bir tanesi hariç... Öğretmen. Çünkü ben her zaman bir öğretmen oldum" demişti. Dong ve sınıf arkadaşları Mao'yu uzun uzun ve özgürce tartışıyorlar. Ancak konu Çin'in mevcut lideri Şi Jinping'e gelince durum değişiyor. Dong bunun "açıkça tartışılabilecek bir konu olmadığını" düşünüyor.Mercator Çin Araştırmaları Enstitüsü (MERICS) tarafından yapılan bir araştırma, Çin'in çevrimiçi ortamının hala bir dereceye kadar kamuoyu tartışmasına izin verdiğini, ancak üst düzey liderlerle ilgili konulardan genellikle bilinçli olarak kaçınıldığını ortaya koydu.Araştırmaya göre, bu "kırılgan tartışma alanı" hem sansürün hem de otosansürün bir sonucu. 'Sadece nostalji değil'Bazı uzmanlara göre, gençlerin Mao'ya yeniden ilgi göstermeye başlaması, gelir dağılımındaki adaletsizlik ve azalan sosyal hareketlilik gibi sosyal sorunlara ilişkin algılarıyla yakından bağlantılı. Hollanda'daki Leiden Üniversitesi'nde uzun yıllardır Çinli gençlerin siyasi kültürüyle ilgili çalışan Profesör Florian Schneider, günümüz Çinli gençlerinin önceki nesillere göre çok farklı bir gerçeklikle karşı karşıya olduğunu söylüyor.Ebeveynleri, ekonomik büyümenin herkesin yaşam standartlarını yükselttiği bir dönemde yaşamışken, günümüzdeki birçok genç, Deng'in reformlarının vaat ettiği ilerlemeden dışlanmış hissediyor. Çin Ulusal İstatistik Bürosu'nun son verilerine göre, 16-24 yaş arası öğrenci olmayanların kentsel işsizlik oranı Temmuz 2026'da %17,9'a yükseldi; bu oran, istatistiksel hesaplama yönteminin üç yıl önce revize edilmesinden bu yana kaydedilen en yüksek seviye.Öyle ki gençler arasında yeni bir ekonomik terminoloji de oluşmuş durumda. Örneğin "996", haftanın altı günü sabah 9'dan akşam 9'a kadar çalışmayı ifade ediyor. Birçoğu pasif kalıp "yerinde yatmayı", aynı pozisyonda kalmak için daha da çok çalışmak zorunda kalınan "gerilemeye" kapılmaya tercih ediyor.



Bu bağlamda, Mao'nun kapitalizm eleştirileri bazı gençlerde karşılık buluyor.Schneider, bazı gençlerin Mao'nun fikirlerini "devletin sermaye tarafından ele geçirilmesi" olarak tanımladıkları durumdan duydukları memnuniyetsizliği ifade etmek için kullandığını, diğerlerinin ise hayatın çelişkileriyle başa çıkmak için Mao'nun yazılarını bir tür rehber olarak gördüğünü söylüyor.Dong da benzer bir görüşü dile getiriyor: "Bizim neslimize çocukluktan itibaren sıkı çalışmanın karşılığını göreceğimiz öğretildi. Ama büyüdüğümüzde iş bulmanın o kadar kolay olmadığını, ev sahibi olmanın da karşılayamayacağımız kadar pahalı olduğunu gördük."Mao'nun dilinin açık ve net olduğunu, insanları farklı kategorilere ayırdığını ekliyor."Kimin zalim, kimin mazlum olduğunu açıkça söylüyor. Bu basit çerçeve, ekonomik jargonlardan daha kolay anlaşılır."Schneider'a göre "Mao'nun yeniden ilgi görmesi, sadece nostalji değil"; "Bu, gençlerin yaşadıkları eşitsizliği ve güvensizliği tanımlamak ve anlamlandırmak için mevcut tarihsel bir dili kullanma çabasını yansıtıyor."Siyasi enerjiÇin Komünist Partisi'nin Mao hakkındaki resmi duruşu hala 1981 tarihli kararnameye dayanıyor: Mao'nun başarıları önceliklendiriliyor, hataları ise ikinci plana atılıyor. Partinin 2021'de kabul ettiği üçüncü tarihi kararname, "Çin ulusunun büyük yeniden dirilişini" anlatısının merkezine yerleştiriyor.Bu çerçevede, Mao'nun devrimi genellikle Çin'in "ayağa kalktığı", Halk Cumhuriyeti'ni kurduğu, ulusal bağımsızlığı güvence altına aldığı ve ulusal yeniden dirilişin temellerini attığı evre olarak kabul ediliyor. Bu nedenle Mao, yalnızca başarıları ve başarısızlıklarıyla değerlendirilmesi gereken tarihi bir figür olarak değil, aynı zamanda günümüzün ulusal güç anlatılarının kaynaklarından biri olarak da sunuluyor.



For Dong and his contemporaries, the current "Mao craze" may be far from over. Whether it is confined to internet culture or develops into a more enduring form of political identity remains to be seen.Schneider, "Mao'nun günümüzde yeniden popüler olmasında, Çin Komünist Partisi'nin eğitim politikalarının kısmen rolünün olduğunu" düşünüyor; "Birçok genç için Mao'nun Çin'i, bu büyük liderin sorgusuz sualsiz bir kahraman olduğu bir fantezi üzerine kurulu" diyor. Ona göre birçok genç, Büyük İleri Atılım ve Kültür Devrimi'nin yıkıcı gerçeklerinden habersiz veya Mao'nun bu olaylardaki rolüne dair çarpıtılmış bir anlayışa sahip.Schneider, Mao'ya yönelik tabandan gelen bu hayranlığın, ilk bakışta fark edilebilemeyecek kadar çok siyasi enerji barındırdığı uyarısında da bulunuyor. "Bu, patlama potansiyeli olan bir gelişme, çünkü bu tabandan gelen Mao hayranlığı belirgin bir popülist karaktere sahip ve şüphesiz ki günümüzün yönetim yöntemlerini sorgulamakla sınırlı kalmayacak."Bunu Çin'deki milliyetçilik söylemleriyle kıyaslayan Schneider, "Bu tür popülist duygular bir ölçüde sansürlenebilir, ancak bunları tamamen kontrol etmek son derece zordur" diyor. Dong ve onun kuşağına göre, mevcut "Mao çılgınlığı" henüz sona ermekten çok uzak. Bunun internet kültürüyle sınırlı kalıp kalmayacağı ya da daha kalıcı bir siyasi kimlik biçimine dönüşüp dönüşmeyeceği ise zamanla ortaya çıkacak.Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. .