Büyük ünlü uyumu konu anlatımı ve örnekler! Büyük ünlü uyumu nedir, örnek kelimeler nelerdir? Büyük ünlü uyumu kuralı

Büyük ünlü uyumu konu anlatımı ve örnekleri merak ediliyor. Türkçe sınavlarında karşımıza çıkabilecek olan büyük ünlü uyumu Şimdi sizlere büyük ünlü uyumu nedir, küçük ünlü uyumu ile arasındaki farklar nelerdir, ne anlama geliyor? Tüm detaylar haberimizde.

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU NEDİR?

Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur. Bu uyuma büyük ünlü uyumu denir. Büyük ünlü uyumu kontrolü küçük ünlü uyumuna göre daha kolay yapılır. Bu bakımdan sınavlarda öğrencileri zorlamamak adına daha çok büyük ünlü uyumu soruları karşımıza çıkabilir.

Yani kısaca;

- "a, ı, o, u" kalın sesli harflerinden sonra tekrar "a, ı, o, u" geliyorsa,

- "e, i, ö, ü" ince sesli harflerinden sonra tekrar "e, i, ö, ü" geliyorsa.

Bu koşullarda o kelime büyük ünlü uyumuna uyuyor demektir.

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAN ÖRNEK KELİMELER

Adım,

ayak,

boyunduruk,

burun,

dalga,

dudak,

kırlangıç,

beşik,

bilezik,

gelincik,

gözlük,

üzengi,

vergi,

yüzük vb.

kelimeleri örnek verebilirsiniz. Bu kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYMAYAN ÖRNEK KELİMELER

Buna ek olarak büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe kelimeler de var­dır: anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman vb. kelimeler büyük ünlü uyumuna uymaz.

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU ARANAN VE ARANMAYANLAR

1-) Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret vb.

2-) Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz: açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli vb.

3-) -gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz: akşam-leyin, bakla-­gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb.

4-) -daş (-taş) eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz: din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb.

5-) -ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz: akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb.

6-) Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar: adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vb.

7-) Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez: idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler vb.

8-) Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır: alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sa­dakati, santral / santraller vb.

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU VE KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU BİRLİKTE İNCELENMESİ

Dilimizde büyük ve küçük ünlü uyumu kontrolü yapmak için aşağıdaki gibi sesli harfleri incelememiz gerekmektedir.

Büyük ünlü uyumu: a, ı, o, u > a, ı, o, u ve e, i, ö, ü > e, i, ö, ü

Küçük ünlü uyumu: a, e, ı, i > a, e, ı, i ve o, ö, u, ü > a, e, u, ü

Yani büyük ünlü uyumunda "a, ı, o, u > a, ı, o, u ve e, i, ö, ü > e, i, ö, ü" kural bu şekilde olacak. "a, ı, o, u > a, ı, o, u" bu ifade a,ı,o,u 'dan sonra tekrar a,ı,o,u gelmesini gösteriyor. Veya e,i,ö,ü 'den sonra tekrar e,i,ö,ü gelecek.

Küçük ünlü uyumunda da aynı şekilde kontrol sağlanır.