Bukele, planı 5 Haziran 2021'de Miami'deki bir Bitcoin konferansında, kripto topluluğunun coşkulu alkışları arasında açıklamıştı. Küçük Orta Amerika ülkesi o gün, Bitcoin'in egemen bir para olabileceğinin canlı kanıtı olarak selamlanmıştı. Deney, kripto paranın devlet düzeyinde benimsenmesini teorik bir olasılıktan gerçeğe dönüştürdü. Başarısı ya da başarısızlığı ise El Salvador'un hangi hedeflerinin ölçüt alındığına bağlı.

VAATLER SAHADA KARŞILIK BULMADI

Viyana Üniversitesi'nde El Salvador'daki Bitcoin ekonomisini inceleyen kıdemli araştırmacı Tobias Boos, tabloyu net biçimde özetliyor. Boos'a göre Bukele'nin gerekçeleri ciddiye alınırsa projenin başarısız olduğuna kuşku yok. Araştırmacı, sektöre doğrudan yabancı yatırımın artmadığını, bankasız kesimin etkili biçimde sisteme katılmadığını ve Bitcoin'in para transferlerinde yaygın kullanılmadığını belirtiyor.

Bukele 2021'de kripto paranın kısa vadede istihdam yaratacağını ve formel ekonominin dışındaki binlerce kişiye finansal erişim sağlayacağını söylemişti. Boos ile meslektaşlarının 2025 tarihli araştırmasına göre ise Bitcoin'i benimseyenler ağırlıkla genç, erkek, kentli, daha eğitimli ve zaten banka hesabı olan kişilerdi. Araştırmacının ifadesiyle vatandaşlar arasında kitlesel bir benimseme yaşanmadı.

El Salvador, o dönemde bölgenin banka erişimi en düşük ülkelerinden biriydi. Dünya Bankası verilerine göre 2021'de 15 yaş üstü nüfusun yalnızca yüzde 35,9'unun bir banka hesabı vardı. Devletin Chivo adlı Bitcoin cüzdanı bu sorunu çözmekte yetersiz kaldı. Cüzdan banka hesaplarına para aktarabiliyordu, ancak bankasız vatandaşların sisteme erişimini engelleyen temel engelleri ortadan kaldırmıyordu.

Benzer bir tıkanma para transferlerinde de yaşandı. 2024'te yurt dışından gelen paralar El Salvador'un gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 24'ünü oluşturdu ve bunun yüzde 98'i ABD'den geldi. Ancak ülke 20 yılı aşkın süredir ABD dolarını resmi para birimi olarak kullanıyor. Transferlerin çoğunun aynı para biriminin geçerli olduğu bir ülkeden gelmesi, Bitcoin'in teorik olarak sunabileceği en büyük maliyet avantajını, yani döviz dönüşümünü ortadan kaldırdı. Nitekim kripto cüzdanları 2024'te transferlerin yalnızca yüzde 1'ini oluşturdu. Bu oran 2020-2021 dönemindeki yüzde 1,7'lik zirveden geriledi.

Devletin erken dönemdeki teşvikleri de kalıcı kullanıma dönüşmedi. Chivo, cüzdana kaydolan kullanıcılara 30 dolarlık Bitcoin veriyordu. Ancak ulusal ölçekli bir araştırmaya göre erken kullanıcıların yüzde 60'ından fazlası, ücretsiz Bitcoin'i harcadıktan sonra bir daha işlem yapmadı. El Salvador'dan defalarca haber yapan Bitcoin gazetecisi Joe Nakamoto da sahada benzer bir kopukluk buldu. Nakamoto, San Salvador'daki bir alışveriş merkezinde 21 dükkânı test ettiğini, bunlardan dördünün Bitcoin kabul ettiğini ve işlemin yalnızca birinde sorunsuz tamamlandığını aktardı. Gazeteciye göre El Salvador'da günlük yaşamı yalnızca Bitcoin kullanarak sürdürmek son derece zor.

IMF DENEYE FREN KOYDU

Hükümet, deneyden geri adım atması için uluslararası baskıyla da karşılaştı. Aralık 2024'te Uluslararası Para Fonu (IMF) ile 1,4 milyar dolarlık bir finansman anlaşmasına vardı ve bu kapsamda Bitcoin'e katılımını azaltmayı kabul etti. Anlaşma Şubat 2025'te onaylandı. Ocak ayında ise hükümet Bitcoin yasasını değiştirerek kabulü gönüllü hale getirdi, vergilerin dolarla ödenmesini zorunlu kıldı ve kamu sektörünün Bitcoin'le ilgili faaliyetlerini sınırladı. Böylece deneyin en radikal parçaları fiilen tasfiye edildi.

Bitcoin gönüllü olarak hâlâ kullanılabilse de devlet artık işletmeleri kabule zorlamıyor ve kamu sektörünün Bitcoin'le ilgili faaliyetlerini sınırlandırıyor. IMF daha sonra Bitcoin'in bankasız kesim için faydalı bir kullanım örneği ortaya koyduğuna dair hiçbir kanıt bulunmadığını ve finansal katılıma etkisinin çok sınırlı kaldığını değerlendirdi. Boos'a göre araştırmalarında "sınırlı benimseme" diye adlandırdıkları eğilim, ödemelerde hiçbir zaman kitlesel kullanıma dönüşmedi. Araştırmacı, vergilerin Bitcoin ile ödendiği bir örneğe rastlamadığını ve altyapının büyük ölçüde atıl kaldığını belirtiyor.

BİTCOİN'İN ASIL KAZANIMI

El Salvador, Bitcoin'i gündelik paraya dönüştüremese de daha önce hiçbir ülkenin yapmadığı bir şeyi başardı. Devlet düzeyinde Bitcoin benimsenmesini somut bir örneğe dönüştürdü. 2021 öncesinde bir hükümetin Bitcoin benimsemesi büyük ölçüde varsayımdı. Bitcoin altyapı şirketi JAN3'ün genel müdürü Samson Mow'a göre bu adımla birlikte her başkanın ve maliye bakanının önündeki soru değişti. Mow, sorunun artık bir devletin Bitcoin tutup tutamayacağı değil, neden hâlâ tutmadığı biçimine döndüğünü söylüyor.

Deney ayrıca El Salvador'u küresel Bitcoin hareketinin merkezine taşıdı. Max Keiser ve Stacy Herbert gibi tanınmış isimler ülkeye yerleşti. Herbert daha sonra El Salvador'un Ulusal Bitcoin Ofisi'nin direktörü oldu. Ulusal deneyden önce El Zonte'de tabandan gelişen Bitcoin Beach projesi ise işleyen bir Bitcoin ekonomisinin en net örneklerinden biri olmayı sürdürüyor. Yerel işletmeler, oteller ve turizmciler, devlet kabulü gönüllü hale getirdikten sonra da Bitcoin almaya devam ediyor. Nakamoto'nun haberleri, pupusa tezgahından Bitcoin biriktiren Mama Rosa ve tek taksiden bir filoya ulaşan Napo gibi somut başarı öykülerini de belgeledi.

Bukele hükümeti, Bitcoin'i yalnızca bilançoda tutmanın ya da resmi para ilan etmenin ötesine geçerek Volkan Tahvilleri ve Bitcoin Şehri planlarını da tanıttı. Tekrarlanan ertelemelerin ardından IMF anlaşması bu projelerin ilerlemesini büyük ölçüde durdurdu, ancak sembolik etki hâlâ önemli. Mow'un ifadesiyle El Salvador, Bitcoin için bir kavram kanıtı işlevi gördü ve karşılığında küresel bir platform kazandı.

SEMBOLİK ETKİ İLE YEREL SONUÇLAR AYRIŞTI

Burada kritik bir ayrım var. El Salvador'un Bitcoin için yaptığı ile Bitcoin'in El Salvador için yaptığı aynı şey değil. Boos, sembolik önemin büyük ölçüde uluslararası Bitcoin topluluğu için olduğunu, ülke içindeki ekonomik başarının kanıtı olmadığını savunuyor. Nakamoto ise daha da keskin konuşuyor. Gazeteciye göre strateji, Salvadorlular için gerçek bir ekonomik plandan çok yabancılara yönelik bir pazarlama kampanyasına benziyor. Nakamoto, güçlü bir markalaşmanın pasaportu ve sermayesi olan kesime yöneltildiğini, Bukele'nin kimin izlediğini ve kimin alkışladığını çok iyi bildiğini belirtiyor. Gazeteci, bunu söylemenin kendisini üzdüğünü ekleyerek Bitcoin ülkesi stratejisinin yerel halk için değil, dışarıdaki Bitcoin topluluğu için kurgulandığını dile getiriyor.

BİTCOİN DENEYİNİN SİYASİ BOYUTU

Deneyin en tartışmalı boyutlarından biri, Bitcoin savunucularının bireysel özgürlük idealleri ile uygulamayı hayata geçiren hükümet arasındaki gerilim oldu. Bukele, görev süresi boyunca gücü kendisinde topladı. Çete şiddetiyle mücadele için Mart 2022'de ilan edilen olağanüstü hal, dört yılı aşkın süredir yürürlükte. İnsan Hakları İzleme Örgütü, hükümetin yürütme gücü üzerindeki denetimleri kaldırmayı sürdürdüğünü belirtiyor. Yerel ve uluslararası insan hakları kuruluşları da olağanüstü hal kapsamında kitlesel keyfi gözaltı ve adil yargılanma ihlalleri belgeledi.

Ancak Bukele'yi yalnızca bu mercekten değerlendirmek, ülkedeki popülerliğinin nedenini gözden kaçırma riski taşıyor. El Salvador bir zamanlar güçlü çetelerin pençesindeydi ve pek çok Salvadorlu her gün haraç, şiddet ve ölüm tehdidiyle yaşıyordu. Resmî cinayet oranı, Bukele'nin göreve geldiği yıl 100 binde 53,1 iken 2025'te 100 binde 1,3'e indi. Bu dönüşüm, kamu güvenliğini kökten değiştirdi ve birçok Salvadorlu, güvenlik ile özgürlükler arasındaki dengeyi yurt dışındaki eleştirmenlerden çok farklı okuyor. Nakamoto, ülkenin ağır yaralar taşıdığını, Bukele'nin çetelerin ülkedeki etkisini azaltarak ve Bitcoin'i dünya haritasına koyarak ülkeyi birçok açıdan kurtardığını söylüyor.

Mow da çete operasyonunun olumlu etkisini kabul ediyor, ancak olağanüstü yetkilerin olağanlaşmasının doğuracağı sonuçların göz ardı edilemeyeceğini vurguluyor. Yöneticiye göre bu yetkiler sorumlu biçimde kullanıldığında somut sonuçlar sağlayabilir, ancak ileride doğurabileceği sonuçları da düşünmek gerekiyor. Mow, bugün ölçülü bir lidere hizmet eden bir gücün, yönetim değiştiğinde ölçüsüz bir lidere de aynı kolaylıkla hizmet edebileceğini belirtiyor. El Salvador'un Bitcoin deneyi, uygulamayı mümkün kılan hükümetten ve Bitcoin dışındaki karnesi çok daha karmaşık olan Bukele'den artık ayrı değerlendirilemez. Beş yılın sonunda geriye şu tablo kalıyor: Bitcoin Bukele'ye küresel bir platform verdi, Bukele ise Bitcoin'e daha önce hiç sahip olmadığı bir şeyi, onu ekonomik stratejisinin merkezine koymaya hazır bir ulus devleti sundu.

İlk 100 TL kripto varlık alımına 500 TL hediye!

1-31 Ağustos tarihleri arasında YAZ500 kodu ile Stablex’e üye ol, 100 TL’lik ilk kripto varlık alımına 500 TL kazanacak 1000 kişiden biri olma şansı yakala.

Kampanyaya Katıl

Serkan KÖSE

Haberler.com