Prim günü aynı olsa da emekli maaşı neden farklı oluyor?
Emekli aylığı hesabında toplam prim günü tek başına belirleyici değil. Prime esas kazanç, primlerin ait olduğu dönemler ve aylık bağlama oranı maaş farkını etkiliyor.
Emekliler arasında sık yapılan "Aynı yıl çalışmaya başladık, prim günümüz de yakın; neden onun emekli maaşı daha yüksek?" karşılaştırmasının yanıtı, emekli aylığının hesaplanma yönteminde bulunuyor. Toplam prim ödeme gün sayısı önemli olsa da tek başına emekli maaşını belirlemiyor. Çalışma hayatı boyunca SGK'ya hangi kazanç üzerinden prim bildirildiği ve bu primlerin hangi dönemlere ait olduğu da hesaplamayı etkiliyor. Bu nedenle iki kişinin prim günlerinin aynı olması, aynı emekli aylığını alacakları anlamına gelmiyor.
Emekli aylığındaki farkın önemli nedenlerinden biri prime esas kazanç. SGK'ya göre prime esas kazanç, sigorta primlerinin hesaplanmasında dikkate alınan kazançları ifade ediyor. İki çalışanın örneğin 7 bin prim günü bulunması, çalışma hayatları boyunca SGK'ya aynı kazanç üzerinden bildirildikleri anlamına gelmiyor. Bir çalışanın primleri uzun yıllar daha yüksek kazanç üzerinden, diğerininki ise daha düşük kazanç üzerinden bildirilmiş olabilir. Prim günü aynı olsa bile bu fark emekli aylığı hesabına yansıyabiliyor.
Emekli aylığı hesabını karmaşık hale getiren bir başka unsur, çalışma hayatının hangi dönemlerde geçtiği. Özellikle uzun yıllardır sigortalı olanlarda hizmet süreleri farklı hesaplama dönemlerine dağılabiliyor. SGK'nın aylık hesaplama sisteminde 2000 yılından önceki dönem, 2000 ile 2008 arasındaki dönem ve Ekim 2008 sonrası dönem için farklı hesaplama kuralları bulunuyor. Bu nedenle aynı toplam prim gününe sahip iki kişinin primlerinin bu dönemlere dağılımı farklıysa aylıkları da farklılaşabiliyor. Örneğin bir kişinin çalışma süresinin daha büyük bölümü 2000 öncesinde, diğerinin ise 2008 sonrasında geçmiş olabilir. Kağıt üzerinde toplam prim günleri eşit görünse bile emekli aylığı hesabına giren yapı aynı olmayabilir.
Hesabın bir diğer önemli parçası aylık bağlama oranı (ABO). SGK'nın açıkladığı hesaplama yöntemine göre 2000 ile Ekim 2008 arasındaki yaşlılık aylığı hesabında toplam prim ödeme günlerinin ilk 3.600 gününün her 360 günü için yüzde 3,5, sonraki 5.400 günün her 360 günü için yüzde 2, daha sonraki her 360 gün için ise yüzde 1,5 oranı uygulanıyor. Ekim 2008 sonrasındaki sistemde ise genel kural olarak yaşlılık aylığı bağlama oranı, toplam prim ödeme gün sayısının her 360 günü için yüzde 2 olarak hesaplanıyor. Dolayısıyla kaç gün prim ödendiği sorusunun yanında bu günlerin hangi hesaplama dönemine girdiği de önem taşıyor.
Çalışanların dikkat etmesi gereken bir ayrıntı daha var: Emekli aylığı açısından çalışanın eline geçen ücretin kendisinden çok, SGK'ya bildirilen prime esas kazanç önem taşıyor. SGK, 4/a kapsamındaki çalışanların prime esas kazançlarına hangi ödemelerin dahil edileceğini mevzuatla belirliyor. Bu nedenle iki kişinin çalışma hayatındaki ücretleri birbirine yakın görünse bile SGK kayıtlarındaki prime esas kazançları farklı olabilir. Emekli aylığı hesabında da bu kayıtlar esas alınıyor. Prim ödeme gününün artması aylık bağlama oranının hesabında etkili olsa da bundan "prim günü ne kadar fazlaysa maaş da aynı oranda yüksek olur" sonucu çıkmıyor. Çünkü hesap yalnızca prim gününden oluşmuyor; prime esas kazanç, çalışma dönemleri, kazançların güncellenmesi ve aylık bağlama oranları birlikte değerlendirilerek aylık hesaplanıyor.
Bu nedenle yalnızca iki emeklinin toplam prim günlerini karşılaştırıp hangisinin daha yüksek aylık alması gerektiğini söylemek mümkün değil. İki emeklinin prim günü aynıysa maaşları neden farklı? Kısa yanıt şu: Çünkü aynı prim günü, aynı prim tutarı ve aynı çalışma geçmişi anlamına gelmiyor. Örneğin iki kişinin de 7 bin prim günü olabilir. Ancak SGK'ya bildirilen prime esas kazançları, primlerin ödendiği yıllar, çalışma sürelerinin 2000 öncesi, 2000-2008 ve 2008 sonrası dönemlere dağılımı, aylık bağlama hesabına giren oranları birbirinden farklı olabilir. Bu değişkenler sonuçta bağlanan emekli aylığının da farklı olmasına yol açabilir. Çalışanlar ve emekliler, e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümlerini kontrol ederek çalışma geçmişlerine ilişkin kayıtlara ulaşabiliyor. Burada yalnızca toplam prim gününe bakmak yerine prime esas kazançların yıllar içindeki seyrini de incelemek gerekiyor. İki kişinin emekli aylığını karşılaştırırken sadece "Senin kaç günün var?" sorusunu sormak bu nedenle yeterli değil. Aynı prim gününe sahip iki kişinin emekli maaşları arasında fark bulunması tek başına bir hesaplama hatası olduğu anlamına gelmiyor. Asıl fark, çalışma hayatının ayrıntılarında ortaya çıkabiliyor.
