Çin, ABD'nin gümrük tarifelerini artırarak dünya ticaretini kendi lehine dönüştürmeye çalıştığı dönemde Afrika'ya ithalat tarifelerini sıfırlayarak bu ülkelerin mallarının Çin pazarına erişiminin önünü açtı.

Afrika Birliği (AfB) üyesi 53 ülkenin ihraç mallarına uygulanan gümrük vergilerinin iki yıllığına sıfırlanmasını öngören karar, Çin'de 1 Mayıs itibarıyla yürürlüğe girdi. Çin'in egemenlik ihtilafı içinde bulunduğu Tayvan'ı diplomatik olarak tanımayı sürdüren Doğu Afrika ülkesi Esvatini, AfB üyesi olmasına karşın uygulamanın kapsamı dışında tutuldu.

Çin, ABD'nin tarife politikasıyla dünyada gümrük duvarlarının yükseldiği dönemde Afrika ile ticaretinde gümrük engellerini kaldırıp küreselleşme dalgasını Küresel Güney'e yayarak sürdürmeye yönelik bir hamle yaptı ancak kararının Çin'in Afrika ülkeleriyle ticaretinde kıta aleyhine gelişen ticaret açığını giderip gideremeyeceği ve bu ticaretteki yapısal dengesizlikleri çözüp çözemeyeceği belirsizliğini koruyor.

Kararın, Afrika'nın Çin'e ağırlıklı olarak petrol ve madenler gibi ham madde ihraç ettiği ve bu ülkeden imalat ürünleri, makine ve enerji donanımları satın aldığı ticaretin kompozisyonunu kısa vadede değiştirmesi beklenmiyor. Orta ve uzun vadede ise Çin'in tek tek ülkelerle yapmayı öngördüğü ekonomik ortaklık anlaşmaları için ikili ticaret bağlarını güçlendirmeyi amaçlıyor.

Sıfır tarife politikası

Çin, ilk kez AfB üyesi en az gelişmiş 33 ülkeye yönelik ithalat tarifelerini 2024'ten itibaren sıfırlamıştı. 1 Mayıs'tan itibaren yürürlüğe giren düzenlemeyle aralarında Güney Afrika, Mısır, Nijerya, Cezayir ve Kenya'nın olduğu Afrika'nın en büyük 20 ekonomisi, sıfır tarife politikasına dahil edildi.

Çin Devlet Konseyine bağlı Gümrükler Tarife Komisyonundan yapılan açıklamada, kararın Çin ile Afrika arasında ortak kalkınmayı teşvik etmeyi amaçladığı belirtildi. İki yıl sürecek tarifesiz dönemin ardından gümrük vergilerine tek tek ülkelerle yapılacak "Müşterek Kalkınma Ekonomik Ortaklık Anlaşması" adı verilen ikili ticaret anlaşmalarıyla karar verilecek.

Çin Ticaret Bakanlığı da düzenlemenin yürürlüğe girmesiyle, Afrika ülkelerinin daha önce gümrük tarifesi uygulanan mallarının, menşe ve karantina koşullarını sağlaması kaydıyla gümrük tarifesiz ticaretinin yapılabileceğini bildirdi.

Böylece, Fildişi Sahili ve Gana'dan daha önce yüzde 22 gümrük tarifesi uygulanan kakao, Kenya'dan yüzde 33 tarife uygulanan kahve ve Güney Afrika'dan yüzde 20 tarifeyle getirilen narenciye ve şarap mamulleri, gümrük vergisi olmadan Çin'e ihraç edilebilecek.

İlk teslimatlar

Çin haber ajansı Xinhua, düzenlemenin yürürlüğe girmesinin ardından, Güney Afrika'dan gelen 24 ton elmanın, 1 Mayıs'ın ilk saatlerinde Şıncın şehri gümrüğünden kabulünün yapıldığını, bunun yeni düzenleme kapsamında ilk teslimat olduğunu duyurdu. İthalatçı şirketin temsilcisi, gümrük tarifesi ödenmediği için malların 20 bin yuan (2 bin 929 dolar) daha ucuza geldiğini belirtti.

Bunu takiben aynı gün Şanghay gümrüğünde Mısır'dan gelen 560 ton portakal ile Kenya'dan gönderilen 24 ton avokadonun, Hunan gümrüğünde de Güney Afrika'dan 6 bin şişe şarabın işlemleri tarifesiz yapıldı.

Tarifesiz ticaretin, bir taraftan Afrikalı üreticilere mallarını daha az maliyetle ihraç etme olanağı verirken diğer taraftan bu ürünlerin Çin pazarındaki fiyatlarını düşürerek tüketicilere daha ucuza ulaşmasını sağlayacağı öngörülüyor.

Öte yandan, Afrika'nın Çin'e ihracatının yüzde 60 ile ağırlığını oluşturan petrol ve maden ürünlerinin büyük bölümünün ihracatında halihazırda gümrük tarifesi uygulanmadığından düzenlemenin bu ürünlerin ticaretine belirgin etkisinin olması beklenmiyor.

Ticaret açığı

Çin, son 17 yılda Afrika ülkelerinin en büyük ticaret ortağı konumunu korurken ülkenin kıtayla ticaretinde Afrika aleyhine artan bir açığın olduğu gözleniyor.

Çin Gümrükler Genel İdaresinin verilerine göre, Çin ile Afrika arasındaki ticaret hacmi 2010'da 60 milyar dolarken 2025'te 348 milyar dolara kadar çıktı.

Ticaret hacminin önceki yıla kıyasla yüzde 17,7 arttığı 2025'te Çin'in Afrika ülkelerine ihracatı, yıllık bazda yüzde 25,8 artışla 225 milyar dolara ulaşırken ithalatı yüzde 5,4 artışla 123 milyar dolar oldu.

2010 yılında dengede olan dış ticaret açığı, 2025 yılı sonunda 102 milyar dolara yükseldi. Bu dönemde taraflar arasında ticaret gelişip büyüdükçe Çin imalat ürünleri, Afrika pazarlarında giderek yaygınlaştı.

Afrika ülkeleri, Çin'e daha çok ham madde ve tarım ürünleri satarken Çin tarafının, katma değeri yüksek makine, elektronik ürünleri, otomobiller ve güneş panelleri satması, ticaret açığının büyümesinde önemli etken oldu.

Yapısal sorunlar

Yeni düzenlemenin, Afrika'dan Çin'e tarım ve gıda ürünleri ihracatında belirli artış ve çeşitlenme yaratması beklense de tarafların katma değerli üretim kabiliyetindeki asimetrinin ikili ticarette yarattığı dengesizliği tek başına çözebileceği öngörülmüyor.

AfB Çin Daimi Temsilciliğinin, Pekin'de Çinli yetkililerle düzenlediği toplantıda Afrika ülkelerinin diplomatik temsilcileri, tarifeleri kaldırmanın, Afrika'nın ham madde ihracatçısı olarak konumunu dönüştürmeye yeterli olmayacağını vurgulayarak, Pekin yönetimine kıtanın sanayi kapasitesinin ve tarife dışı engellere uyumunun geliştirilmesini destekleme çağrısında bulundu.

Pazara erişimin aslında sanayi politikası sorunu olduğuna dikkati çeken temsilciler, ihracatçıların Çin standartlarına uyumunu sağlamak üzere ticaret hazırlık programları yürütülmesinin gereğine işaret etti.

ABD ile tarife gerilimi ve alternatif pazarlara yönelim

ABD'nin Afrika ülkeleri dahil ticaret ortaklarına gümrük tarifelerini arttırdığı dönemde Çin'in ihracat pazarlarını çeşitlendirme arayışı, alternatif pazarlara yönelimini artırdı.

ABD ile devam eden tarife geriliminin yıl boyunca sürdüğü 2025'te Çin'in ABD'ye ihracatı yüzde 20 azalırken Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) ülkelerine yüzde 13,4, Avrupa Birliği (AB) ülkelerine yüzde 8,4, Latin Amerika'ya yüzde 7,4 artış gösterdi. Afrika, yüzde 25,8 ile oransal olarak en fazla ihracat artışının kaydedildiği bölge oldu.

Çin'in Afrika'ya yönelimi, ABD'nin siyasi hegemonyasını güçlendirmeye yönelik adımlarına karşı, "Küresel Güney" diye adlandırılan, gelişmekte olan ülkeler ve yükselen ekonomilerle işbirliğini ve dayanışmayı artırma stratejisiyle uyumlu bir adım olarak görülüyor.

Tek taraflılığa ve korumacılığa yönelik eğilimlere karşı Pekin yönetimi, küreselleşme dalgasını Küresel Güney'e yayarak sürdürmeyi hedefliyor.