Son yıllarda yükseköğretimde en çok konuşulan kavramlardan biri kalite güvencesi. Özellikle Yükseköğretim Kalite Kurulu tarafından yürütülen değerlendirme ve akreditasyon süreçleriyle birlikte üniversitelerde kalite kültürü üzerine ciddi bir gündem oluştu.
Ancak şu soruyu sormadan ilerlemek zor:
Kalite güvencesi gerçekten kalite üretiyor mu, yoksa sadece kaliteyi raporlayan bir mekanizma mı haline geliyor?
Bu sorunun cevabı bizi doğrudan başka bir meseleye götürüyor: süreç yönetimi.
Kalite Güvencesi Sonuçtur, Süreç Değil
Kalite güvencesi aslında bir sonuç mekanizmasıdır. Kurumların eğitim, araştırma ve toplumsal katkı alanlarında ne kadar iyi çalıştığını ölçer. Ancak kaliteyi doğrudan üretmez. Kaliteyi üreten şey iyi tasarlanmış ve iyi işleyen kurumsal süreçlerdir.
Türkiye'de birçok üniversitede kalite güvencesi sistemi kurulmuş durumda. Komisyonlar var, raporlar hazırlanıyor, performans göstergeleri belirleniyor. Ama çoğu zaman bu yapıların dayandığı süreç mimarisi yeterince güçlü değil.
Bu nedenle kalite güvencesi çoğu kurumda: veri toplayan, rapor yazan ve değerlendirme yapan bir yapıya dönüşüyor; ama kurumun günlük işleyişini dönüştüren bir yönetim aracı haline gelemiyor.
Üniversitelerimizin Yapısal Sorunları
Bu noktada yükseköğretimde sıkça dile getirilen bazı kronik sorunlar tekrar gündeme geliyor:
1. Üniversite–Sanayi İşbirliğinin Zayıflığı
Türkiye'de üniversite–sanayi ilişkisi uzun yıllardır konuşuluyor. Ancak gerçek anlamda sürdürülebilir işbirliği modelleri hâlâ sınırlı. Bunun nedeni çoğu zaman akademisyenlerin isteksizliği değil; kurumsal süreçlerin bu işbirliğini destekleyecek şekilde tasarlanmamış olmasıdır.
Araştırma yönetimi, proje geliştirme, teknoloji transferi gibi süreçler kurumsal olarak güçlü tasarlanmadığında bu işbirliği kişisel çabalarla sınırlı kalır.
2. Nitelikli Yayın Problemi
Bir diğer tartışma konusu nitelikli bilimsel yayın eksikliği.
Burada da genellikle problem bireysel düzeyde ele alınır:
"Akademisyenler yeterince üretken değil."
Oysa mesele çoğu zaman daha derindir. Araştırma ekosistemi, proje destek mekanizmaları, araştırma altyapısı ve akademik teşvik sistemleri güçlü olmadığında bireysel performansın sürdürülebilir olması zordur.
Başka bir ifadeyle, sorun yalnızca akademisyen niteliği değildir; çoğu zaman araştırma süreçlerinin yeterince kurumsallaşmamış olmasıdır.
3. Üniversitelerde Kimlik Sorunu
Bugün Türkiye'de yükseköğretimin karşı karşıya olduğu daha derin bir soru da var:
Üniversitelerimiz ne olmak istiyor?
• Araştırma üniversitesi mi?
• Bölgesel kalkınma üniversitesi mi?
• Eğitim odaklı üniversite mi?
• Girişimci üniversite mi?
Birçok kurum bu soruya net bir cevap veremediği için stratejik kimlik belirsizliği yaşıyor. Bu durum da süreç tasarımını doğrudan etkiliyor. Çünkü süreçler ancak kurumun stratejik yönelimi net olduğunda anlamlı şekilde tasarlanabilir.
Asıl Problem: Nitelik Eksikliği mi, Sistem Eksikliği mi?
Yükseköğretimde sıkça sorulan soru şu:
Sorun akademisyenlerin niteliği mi?
Elbette bireysel nitelik önemlidir. Ancak kurumsal yönetim perspektifinden bakıldığında daha kritik olan soru şudur:
İyi akademisyenlerin potansiyelini ortaya çıkaracak sistemler var mı?
Birçok üniversitede asıl sorun bireylerin niteliğinden çok:
• süreçlerin net olmaması,
• görev tanımlarının belirsizliği,
• karar mekanizmalarının kurumsallaşmamış olması,
• performans değerlendirme sistemlerinin zayıflığıdır.
Başka bir ifadeyle problem çoğu zaman insan kaynağı değil, yönetim mimarisidir.
Kalite Kültürünün Gerçek Temeli
Gerçek bir kalite kültürü yalnızca raporlarla oluşmaz.
Kalite kültürü; açık süreçler, net sorumluluklar, ölçülebilir performans, kurumsal öğrenme
üzerine kurulur.
Bu nedenle üniversitelerde kalite güvencesi sistemlerinin gerçek anlamda etkili olabilmesi için önce kurumsal süreç mimarisinin güçlü olması gerekir.
Sonuç olarak,
Bugün yükseköğretimde karşı karşıya olduğumuz birçok sorunun temelinde aynı mesele yatıyor olabilir:
Kaliteyi ölçmeye çalışıyoruz, ama kaliteyi üreten süreçleri yeterince tasarlamıyoruz..
Üniversitelerin geleceği yalnızca iyi akademisyenlere değil;iyi tasarlanmış kurumlara bağlıdır.
Belki de yükseköğretimde sormamız gereken asıl soru şu:
Üniversitelerimiz gerçekten kalite üretmeye çalışan kurumlar mı, yoksa kaliteyi raporlamaya çalışan kurumlar mı?
