İYİLİĞİN KADIN HAFIZASI
Tarih çoğu zaman savaşlarla, fetihlerle ve erkek isimleriyle anlatılır. Oysa medeniyetin görünmeyen mimarları çoğu kez kadınlardır. Osmanlı'dan günümüze uzanan iyilik zincirinde; sultanların, hayırsever iş kadınlarının ve adı arşiv sayfalarında mütevazı harflerle yazılı nice kadının izi vardır.
Osmanlı'da kadınlar yalnızca sarayın gölgesinde değil, toplumun tam kalbinde yer alırdı. Kurdukları vakıflar; suyu susuza, ekmeği yoksula, ilmi talebeye ulaştırırdı. Bir caminin kubbesinde, bir çeşmenin mermerinde, bir imaretin kazanında onların emeği ve merhameti saklıdır.
Hürrem Sultan'ın Haseki Külliyesi, yalnızca bir ibadet mekânı değil; hastanesi, imareti ve medresesiyle sosyal dayanışmanın merkezidir.
Mihrimah Sultan'ın Üsküdar ve Edirnekapı'da yükselen camileri, bir kadının hem estetik hem toplumsal vizyonunu taşır.
Kösem Sultan ve Turhan Sultan'ın vakıfları, zor zamanlarda halka nefes olmuştur.
Bu iyilik mirası yalnızca saray kadınlarına ait değildir.
Bİ DAMLA MERHAMET
Bir vakfiyede şu satırlar yazılıdır: "Susuz kalan dilsiz mahlûka su veriniz." Reşide Hatice Hanım Vakfı, bu cümlenin gereğini yerine getirerek kuşlar için yalaklar yaptırmış, sokak hayvanlarına su ulaştırmıştır. Taştan küçük bir yalakta biriken su, aslında büyük bir merhametin sembolüdür. Sabah güneşi o taş yalaklara vurduğunda, yalnızca su değil; bir vicdan anlayışı da parıldar. Yüzyıllar sonra bugün genç gönüllüler şehir parklarına kuş sulukları asarken aynı çağrıyı yeniden hatırlıyoruz: İyilik, zamana direnen ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir mirastır.
Bir ilmik atılır, ardından bir ilmik daha… Rukiye Hatun binti Ömer Vakfı, cami halılarının bakım ve onarımını üstlenerek ibadet mekânlarının düzenini ve estetiğini korumuştur. Halılar yenilenirken aslında yalnızca bir eşya değil, mekânın ruhu da muhafaza edilir. Bugün restorasyon ustaları eski dokuları titizlikle yenilerken, her ilmikte geçmişten gelen bir dua, bir emek ve bir adanmışlık saklıdır. Çünkü bir vakıf, yalnızca eşyayı değil; hafızayı ve aidiyeti de onarır. Bu onarımlar elbette sıfır atık bilincinin üçlü ayaklarından biri olan yeniden kullan ayağı için de önemli bir başlıktır.
DOĞANIN SULTAN ANNELERİ
Beni tarihin bu iyilik notlarına götüren şey ise yakın zamanda tanıklık ettiğim bir buluşmaydı. Sıfır Atık Vakfı'nın "Atıksız İsraf Sofraları" vesilesiyle ziyaret ettiğimiz Saitabat Köyü Kadınları Dayanışma Derneği…
Köy meydanında kurulan sofralar, geçmişin imaretlerini hatırlatıyordu bana. Artan değil, paylaşılan; israf edilmeyen, dönüştürülen bir bereket anlayışı…
Kadınlar burada yalnızca üretmiyor; dönüştürüyor. Gıdayı, emeği, dayanışmayı… Tıpkı Osmanlı'daki vakıf kültürü gibi, bugünün kadın dernekleri ve kooperatifleri de toplumsal dönüşümün görünmeyen ama güçlü sütunları.
2012 yılında kurulan ve Türkiye'nin kırsal ölçekte örgütlenen ilk kadın dayanışma örneklerinden biri olarak gösterilen dernek, bugün 35 kadına doğrudan istihdam sağlıyor, Sultan Anneler yemek yaparken, gençler servise yardımcı oluyor. Dernek, gıda israfı, öz değerlerimizin yaşatılması ve plastiksiz mutfaklar için de hepimize örnek oluyor.
Bir zamanlar vakfiyelere yazılan merhamet cümleleri, bugün kooperatif sözleşmelerinde, sürdürülebilirlik projelerinde, yerel üretim atölyelerinde karşımıza çıkıyor.
Osmanlı'dan bugüne değişen çağlar oldu; ama değişmeyen bir şey var:
Kadınların iyiliği örgütleme gücü.
Onlar tarihin sessiz mimarları değil artık.
Onlar, toplumsal dönüşümün en güçlü sesi.
KADIN İSTERSE
Savaşın yoğun gündeminde tam da konuşmamız gereken konular bunlar.
Kendi kendine yetebilmenin, öz değerin farkında olmanın; kendi gıdamızı üretip israf etmemenin, toprağımızı ve suyumuzu korumanın bir beka meselesi olduğunun bilinciyle hareket etmek zorundayız.
Sayın Emine Erdoğan Hanımefendi'nin öncülük ettiği Sıfır Atık Projesi, tam da bu noktada biz kadınlara her adımda sorumluluk yüklüyor. Çünkü dönüşüm evde başlıyor, mutfakta şekilleniyor, sofrada çoğalıyor.
Bu bilinç üç temel ayak üzerine kurulu: Azalt, Yeniden Kullan, Dönüştür.
Azalt
Ev ekonomisinden yerel üretime kadar pek çok alanda kadınlar, gereksiz tüketimi azaltan ilk karar vericiler. Planlı alışveriş yapmak, mevsiminde ürün tercih etmek, artan yemeği değerlendirmek… İsrafı azaltan her bilinçli tercih, doğaya bırakılan daha hafif bir iz demektir. Azaltmak aslında vazgeçmek değil; bilinçle seçmektir.
Yeniden Kullan
Anadolu'nun sandık kültürü bir yeniden kullanım hafızasıdır. Kavanoz saklamak, eski kumaştan bez yapmak, bozulan eşyayı tamir etmek… Bugün kadın kooperatiflerinde atık kumaşlardan çanta üretilmesi ya da cam kavanozların tekrar değerlendirilmesi, geçmişten gelen bu tasarruf kültürünün çağdaş yansımasıdır. Yeniden kullanmak, hem ekonomiyi hem kültürü korumaktır.
Dönüştür
Organik atıklardan kompost üretmek, atık yağları toplamak, geri dönüşüm projeleri yürütmek… Kadın dernekleri ve kooperatifleri dönüşümün sahadaki uygulayıcılarıdır. Çöp olarak görüleni değere dönüştürürken aynı zamanda ekonomik kazanç da sağlarlar.
Bu dönüşüm mümkündür.
Ama en güçlü hâlini kadınlar sahiplendiğinde alır.
Çünkü kadın isterse, ev değişir.
Ev değişirse, toplum değişir.
